کپک سفید یا پوسیدگی ساقه اسکلروتینیایی گوجه‌فرنگی
کپک سفید یا پوسیدگی ساقه اسکلروتینیایی یکی از بیماری‌های مهم گوجه‌فرنگی است که توسط قارچ Sclerotinia sclerotiorum ایجاد می‌شود. این قارچ دامنه میزبانی بسیار وسیعی دارد و در شرایط مساعد، به‌ویژه در محیط‌های دارای رطوبت بالا، می‌تواند موجب پوسیدگی ساقه و سایر اندام‌های گیاه و در نتیجه کاهش رشد و عملکرد محصول شود. عامل بیماری می‌تواند به‌صورت اسکلروت در خاک و بقایای گیاهی باقی بماند و در شرایط مناسب مجدداً فعال شده و گیاهان جدید را آلوده کند.
علائم بیماری
علائم بیماری معمولاً ابتدا به‌صورت لکه‌های آب‌سوخته در محل آلودگی ظاهر می‌شود و ممکن است ساقه، برگ، برگچه و گاهی میوه را درگیر کنند. در محل آلودگی، رشد سفید و پنبه‌ای قارچ ایجاد شده و با پیشرفت بیماری، بافت‌های آلوده نرم و پوسیده می‌شوند. در ساقه، توسعه پوسیدگی می‌تواند موجب تخریب بافت داخلی و توخالی شدن مغز ساقه شود. در مراحل پیشرفته، اسکلروت‌های قارچ در بافت آلوده تشکیل می‌شوند که در ابتدا سفید بوده و سپس به رنگ خاکستری تا قهوه‌ای تیره درمی‌آیند و معمولاً ظاهری نامنظم و دانه‌مانند دارند. این اسکلروت‌ها ممکن است در سطح یا داخل ساقه مشاهده شوند. در میوه نیز بیماری به‌صورت پوسیدگی نرم و آبکی همراه با رشد سفیدرنگ قارچ ظاهر شده و در مراحل بعد امکان تشکیل اسکلروت در بافت آلوده وجود دارد.
شکل 1. علائم بیماری کپک سفید گوجه‌فرنگی در قسمت‌های مختلف گیاه
عامل بیماری
عامل بیماری قارچ Sclerotinia sclerotiorum متعلق به خانواده Sclerotiniaceae است که دارای پرگنه سفید، پنبه‌ای با ریسه‌های منشعب و دارای دیواره عرضی است. مهم‌ترین ساختار بقای این قارچ اسکلروت است که در خاک و بقایای گیاهی تشکیل شده و می‌تواند برای مدت طولانی در محیط باقی بماند. در شرایط مساعد، اسکلروت‌ها جوانه زده و آپوتسیوم را تشکیل می‌دهند. در سطح آپوتسیوم، آسک‌ها تشکیل می‌شوند که هر یک معمولاً دارای هشت آسکوسپور هستند. آسکوسپورها پس از آزاد شدن می‌توانند توسط جریان هوا پراکنده شده و در صورت فراهم بودن شرایط مناسب، بافت‌های حساس گیاه را آلوده کنند.
شکل 2. تصاویر عامل بیماری کپک سفید گوجه‌فرنگی به ترتیب از چپ به راست: (1) پرگنه و اسکلروت، (2) اسکلروت جوانه‌زده به آپوتسیوم، (3) آسک‌ها و آسکوسپورهای روی آپوتسیوم
عوامل تشدیدکننده بیماری
شدت بیماری به‌طور قابل توجهی تحت تأثیر شرایط محیطی، به‌ویژه رطوبت و دما، قرار دارد. رطوبت بالا، بارندگی، شبنم و مه با افزایش مدت خیس‌ماندن سطح گیاه، شرایط مناسبی برای جوانه‌زنی اسکلروت و ایجاد آلودگی فراهم می‌کنند. دمای حدود ۱۶ تا ۲۱ درجه سانتی‌گراد نیز برای توسعه بیماری مناسب است. در گلخانه‌ها و مزارعی که تهویه مناسبی ندارند، تجمع رطوبت می‌تواند شدت بیماری را افزایش دهد. وجود بقایای آلوده و اسکلروت‌های باقی‌مانده در خاک نیز منبع مهم آلودگی برای کشت‌های بعدی محسوب می‌شود. همچنین تراکم بالای بوته‌ها با کاهش جریان هوا و افزایش رطوبت در پوشش گیاهی می‌تواند شرایط را برای توسعه بیماری مساعدتر کند.
مدیریت تلفیقی بیماری
مدیریت بیماری باید بر کاهش منبع اولیه آلودگی و نامساعد کردن شرایط محیطی برای رشد و گسترش قارچ متمرکز باشد. حذف و خارج کردن بقایای آلوده از مزرعه موجب کاهش اسکلروت‌های باقی‌مانده و در نتیجه کاهش منبع اولیه آلودگی می‌شود. تناوب زراعی نیز می‌تواند به کاهش جمعیت عامل بیماری در خاک کمک کند. بهبود زهکشی، کاهش رطوبت مزرعه یا گلخانه و ایجاد تهویه مناسب از تجمع رطوبت و فراهم شدن شرایط مساعد برای جوانه‌زنی اسکلروت و آلودگی جلوگیری می‌کند. در شرایطی که آلودگی شدید باشد، ضدعفونی خاک می‌تواند در کاهش جمعیت عامل بیماری مؤثر باشد و استفاده مناسب و به‌موقع از قارچ‌کش‌ها نیز برای جلوگیری از گسترش بیماری اهمیت دارد. همچنین در زمین‌هایی که سابقه شدید بیماری دارند، در صورت امکان باید از کشت مجدد گوجه‌فرنگی اجتناب شود تا فشار آلودگی کاهش یابد. قارچکشهای مؤثر در جدول زیر آورده شده است.
|
نام قارچ‌کش |
دوز مصرفی |
|
سیگنوم (WG 33.4%) |
5/0 کیلوگرم در هکتار |
|
فسفیت پتاسیم |
2 کیلوگرم در هکتار |
|
تیوفانات متیل (WP 70%) |
2 کیلوگرم در هکتار |
|
رورال تی اس (WP 52.5%) |
1 کیلوگرم در هکتار |
|
بلیس (WG 38%) |
600 گرم در هکتار |
|
کاربندازیم (WP 60%) |
2 کیلوگرم در هکتار |
|
فلودیوکسونیل (FS 10%) |
5/0 لیتر در هکتار |
|
کاپتان (WP 50%) |
10 گرم در متر مربع |
منبع
عابدی، م.، و احمدوند، ر. (۱۳۹۸). آشنایی با آفات و بیماری‌های گوجه‌فرنگی (نشریه فنی؛ شماره ثبت ۵۷۱۱۶). مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، وزارت جهاد کشاورزی.
