بیماری پژمردگی استوارت ذرت

از هشدار قرنطینه‌ای تا پایش مزرعه‌ای؛ بیماری پژمردگی استوارت ذرت در ایران

ذرت یکی از محصولات مهم زراعی کشور است و در تأمین خوراک دام و طیور، صنایع وابسته و امنیت غذایی نقش قابل توجهی دارد. به همین دلیل، بیماری‌هایی که بتوانند باعث ضعف بوته، سوختگی برگ، پژمردگی و کاهش عملکرد شوند، باید با دقت بیشتری پایش و مدیریت شوند.

 

 

 

یکی از بیماری‌های مهم باکتریایی ذرت، پژمردگی باکتریایی استوارت است. عامل این بیماری باکتری Pantoea stewartii subsp. stewartii می‌باشد. این بیماری تا پیش از گزارش‌های اخیر، در فهرست بیماری‌های قرنطینه‌ای قرار داشت و حضور آن در مزارع ذرت ایران به‌صورت رسمی و معتبر مطرح نشده بود. اما با ردیابی و گزارش این بیمارگر در مزارع ذرت، به‌ویژه در مناطق جنوب و جنوب‌غرب کشور، اهمیت آن از یک هشدار قرنطینه‌ای فراتر رفته و به موضوعی جدی برای پایش، تشخیص و مدیریت بیماری در مزارع ذرت تبدیل شده است.

 

عامل بیماری چیست؟

عامل پژمردگی استوارت ذرت، باکتری Pantoea stewartii subsp. stewartii است. این باکتری از نظر ظاهری روی محیط کشت، کلنی‌هایی زرد، براق و لعابی ایجاد می‌کند. هرچند این ویژگی ظاهری می‌تواند در مرحله اولیه جداسازی بیمارگر مورد توجه قرار گیرد، اما برای تشخیص قطعی کافی نیست. تشخیص نهایی بیماری باید در آزمایشگاه گیاه‌پزشکی و با استفاده از روش‌های جداسازی، آزمون‌های بیوشیمیایی و بررسی‌های مولکولی انجام شود. بنابراین مشاهده علائم مزرعه‌ای یا رنگ کلنی به‌تنهایی برای تأیید بیماری کافی نیست.

علائم بیماری در مزرعه

علائم بیماری معمولاً ابتدا روی برگ‌ها دیده می‌شود. مهم‌ترین نشانه‌های پژمردگی استوارت ذرت عبارت‌اند از:

  • نوارهای زرد طولی و موازی با رگبرگ‌ها
  • لکه‌های آب‌سوخته روی برگ
  • حاشیه‌های نامنظم یا موج‌دار در بافت برگ
  • قهوه‌ای شدن و سوختگی برگ‌ها
  • ضعف بوته، کاهش رشد و در موارد شدید، پژمردگی گیاه

این علائم ممکن است در نگاه اول با تنش‌های محیطی، کمبودهای تغذیه‌ای یا برخی بیماری‌های دیگر اشتباه گرفته شوند. به همین دلیل، در صورت مشاهده علائم مشکوک، ارسال نمونه به آزمایشگاه ضروری است.

بیماری چگونه منتقل می‌شود؟

پژمردگی استوارت ذرت از دو مسیر مهم می‌تواند گسترش پیدا کند: حشره ناقل و بذر آلوده. حشره ناقل آن کک ذرت با نام علمی Chaetocnema pulicaria  است. این حشره هنگام تغذیه از گیاه، می‌تواند باکتری را به بافت‌های گیاهی منتقل کند و زمینه شروع آلودگی را فراهم سازد.  مسیر مهم دیگر، استفاده یا جابه‌جایی بذر آلوده است. انتقال بذر آلوده می‌تواند باعث ورود بیماری به مناطق جدید شود؛ بنابراین استفاده از بذر سالم، دارای گواهی و قابل ردیابی، یکی از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از گسترش بیماری است.

 

آیا این بیماری فقط ذرت را آلوده می‌کند؟

اگرچه ذرت میزبان اصلی پژمردگی استوارت محسوب می‌شود، اما برخی گیاهان دیگر از خانواده گندمیان نیز می‌توانند در مطالعات بیماری‌زایی و دامنه میزبانی مورد توجه قرار گیرند. این موضوع از نظر پایش بیماری اهمیت دارد؛ زیرا اگر گیاهان نزدیک به ذرت بتوانند در چرخه بیماری نقش داشته باشند، مدیریت بیماری فقط به مزرعه ذرت محدود نخواهد بود و باید با نگاه وسیع‌تری انجام شود.

چرا تشخیص آزمایشگاهی ضروری است؟

علائم پژمردگی استوارت ذرت ممکن است با مشکلات دیگر مزرعه‌ای شباهت داشته باشد. زردی برگ، لکه‌های آب‌سوخته، سوختگی برگی و ضعف بوته همیشه به‌تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیستند. مصرف خودسرانه سموم یا کودها پیش از تشخیص دقیق، ممکن است باعث افزایش هزینه، تأخیر در شناسایی عامل اصلی بیماری و حتی تشدید مدیریت نادرست در مزرعه شود. بنابراین توصیه می‌شود در صورت مشاهده علائم مشکوک، نمونه‌های برگ و بوته از مزرعه جمع‌آوری و برای بررسی تخصصی به آزمایشگاه ارسال شوند.

مدیریت بیماری

1- استفاده از بذر سالم

2- عدم استفاده بیش از حد ازت آمونیومی و فسفر

3- استفاده از کودهای کلسیمی و پتاسه

4- مبارزه با حشره ناقل

5- ضدعفونی بذر ذرت با حشره‏کش‏هایی نظیر تیامتوکسام و ایمیداکلوپراید

 

منابع:

Alvandi, H., Taghavi, S. M., Zarei, S., Ansari, M., Heidari, M., Fazliarab, A., ... & Osdaghi, E. (2026). Monitoring the occurrence and distribution of Stewart’s wilt of maize in Iran. Plant Disease, 110(3), 617-626.

Butsenko, L., Kalinichenko, A., Pasichnyk, L., Nepran, I., & Patyka, V. (2018). Identification of phytopathogenic bacteria in maize seeds in Ukraine. Agriculture &
 Forestry/Poljoprivreda i Sumarstvo, 64(4).

CABI. (2018). Pantoea stewartii (bacterial wilt of maize). Crop Protection Compendium
(Online database: https://www. cabi. org/cpc/).

CABI. (2020). Pantoea stewartii (bacterial wilt of maize). Invasive species compendium.

Choi, O., & Kim, J. (2013). Pantoea stewartii causing Stewart's wilt on Dracaena sanderiana in Korea. Journal of Phytopathology, 161(7-8), 578-581.

Cui, D., Huang, M.-T., Hu, C.-Y., Su, J.-B., Lin, L.-H., Javed, T., Deng, Z.-H., & Gao, S.-J. (2021). First report of Pantoea stewartii subsp. stewartii causing bacterial leaf wilt of
sugarcane in China. Plant Disease, 105(4), 1190-1190.