.jpg)
سرخشکیدگی درختان پسته (تنه‌سرخی)
مقدمه
سرخشکیدگی یکی از مهم‌ترین بیماری‌های باغ‌های پسته‌ی ایران، به‌ویژه در استان کرمان است که طی سال‌های اخیر به دلیل خشک‌سالی، افزایش دما، کاهش کیفیت آب آبیاری و شوری خاک، شیوع و شدت بیش‌تری یافته است. این بیماری موجب کاهش رشد، خشکیدگی تدریجی شاخه‌ها، کاهش عملکرد و در موارد شدید، خشک شدن کامل درخت می‌شود. بررسی‌ها نشان داده است که سرخشکیدگی یک بیماری چندعاملی بوده و علاوه بر عوامل قارچی، تنش‌های محیطی نیز نقش مهمی در بروز و پیشرفت آن دارند.
علائم بیماری
علائم بیماری معمولاً از سرشاخه‌ها آغاز شده، به‌تدریج به شاخه‌های اصلی و تنه گسترش می‌یابد. در مراحل اولیه، لکه‌های کوچک سیاه روی پوست شاخه ظاهر شده، به مرور به نوارهای طولی قهوه‌ای تا قرمز متمایل به مسی تبدیل می‌شوند. این تغییر رنگ که به تنه‌سرخی معروف است، بیش‌تر در سمت آفتاب‌گیر تنه و شاخه مشاهده می‌شود. با پیشرفت بیماری، شانکرهای فرورفته، ترک‌خوردگی پوست، تیره شدن مغز چوب، پژمردگی برگ‌ها و در نهایت خشک شدن شاخه‌ها از بالا به پایین مشاهده می‌شود.
شکل 1- علائم تغییرات رنگ خارجی پوست و داخلی چوب درختان پسته
عوامل بروز بیماری
مطالعات انجام‌شده توسط علیزاده و همکاران (1378) در ایران نشان داده است که سه قارچ اصلی Neoscytalidium dimidiatum (با نام قدیمی Nattrassia mangiferae)، Cytospora spp. و Paecilomyces variotii در ایجاد این علائم در پسته نقش دارند. این قارچ‌ها عمدتاً از طریق زخم‌های ایجاد شده بر اثر هرس، آفتاب‌سوختگی، ترک‌های پوست و سایر آسیب‌های مکانیکی وارد درخت شده و با ایجاد شانکر، موجب انسداد آوندها و خشکیدگی شاخه‌ها می‌شوند.
شکل 2- قارچ‌های عامل بیماری سرخشکیدگی و تنه‌سرخی درختان پسته: Neoscytalidium dimidiatum، Cytospora spp. و Paecilomyces variotii
عوامل تشدیدکننده‌ی بیماری
شدت بیماری سرخشکیدگی علاوه بر حضور قارچ‌های بیماری‌زا، به شدت تحت تأثیر شرایط محیطی و مدیریت باغ قرار دارد. هر عاملی که موجب تضعیف درخت یا ایجاد زخم در بافت‌های چوبی شود، احتمال آلودگی و پیشرفت بیماری را افزایش می‌دهد. مهم‌ترین عوامل تشدیدکننده عبارت‌اند از:
1- تنش خشکی و کم‌آبی: افزایش دور آبیاری و کمبود رطوبت خاک باعث کاهش مقاومت درخت و تسریع پیشرفت بیماری می‌شود.
2- گرمای شدید و آفتاب‌سوختگی: شاخه‌ها و تنه‌های در معرض تابش مستقیم خورشید، به دلیل افزایش دما و ایجاد زخم‌های سطحی، بیش‌تر در معرض آلودگی قرار می‌گیرند و علائم تنه‌سرخی در این نواحی شدیدتر است.
3- شوری آب و خاک: افزایش شوری، به‌ویژه بالا بودن نسبت جذب سدیم (SAR)، موجب کاهش جذب عناصر غذایی و افزایش حساسیت درخت به بیماری می‌شود.
4- عدم تعادل عناصر غذایی: کمبود پتاسیم، کلسیم و روی باعث کاهش استحکام بافت‌ها، اختلال در عملکرد آوندها و کاهش توان دفاعی گیاه می‌شود.
5- ایجاد زخم‌های مکانیکی: هرس غیراصولی، برداشت محصول، خسارت حشرات و ترک‌های ناشی از آفتاب‌سوختگی، مهم‌ترین مسیرهای ورود قارچ‌ها هستند.
6- ابزار هرس آلوده و رعایت نکردن بهداشت باغ: استفاده از قیچی و اره‌ی ضدعفونی‌نشده موجب انتقال عامل بیماری بین درختان می‌شود.
7- آفات چوب‌خوار و سرشاخه‌خوار: این آفات با ایجاد زخم و تضعیف درخت، شرایط مناسبی برای استقرار قارچ‌های عامل بیماری فراهم می‌کنند.
8- ارقام حساس و مدیریت نامناسب باغ: کاشت ارقام حساس، آبیاری نامنظم و تغذیه نامتعادل، شدت بیماری را افزایش می‌دهد.
مدیریت تلفیقی بیماری
کنترل این بیماری تنها با استفاده از قارچ‌کش‌ها امکان‌پذیر نیست و نیازمند اجرای همزمان مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی است.
1- هرس شاخه‌های آلوده حداقل ۲۰ سانتی‌متر پایین‌تر از محل آلودگی
2- پوشاندن محل هرس و زخم‌ها با چسب باغبانی
3- ضدعفونی ابزار هرس قبل و بعد از استفاده
4- جمع‌آوری، خروج از باغ و سوزاندن شاخه‌های آلوده
5- حذف سایر میزبان‌های آلوده در اطراف باغ
6- آبیاری منظم و جلوگیری از تنش خشکی
7- کاهش اثرات شوری آب و خاک
8- محافظت از تنه و شاخه‌ها در برابر آفتاب‌سوختگی (استفاده از رنگ محافظ تنه)
9- استفاده از ارقام و پایه‌های متحمل در مناطق آلوده
10- تأمین متعادل پتاسیم، کلسیم و روی
جمع‌بندی
سرخشکیدگی پسته یک بیماری پیچیده و چندعاملی است که در اثر برهمکنش عوامل قارچی و تنش‌های محیطی ایجاد می‌شود. مدیریت موفق بیماری بر پایه‌ی کاهش تنش‌های محیطی، تغذیه‌ی متعادل با تأمین پتاسیم، کلسیم و روی، آبیاری مناسب، رعایت اصول بهداشت باغ، هرس صحیح و حذف شاخه‌های آلوده است. اجرای این برنامه به‌صورت تلفیقی، مؤثرترین راهکار برای کاهش خسارت و حفظ سلامت و عملکرد باغ‌های پسته خواهد بود.
منابع:
حق‌دل، م. (1387). بیماری سرخشکیدگی درختان پسته در ایران. مؤسسه تحقیقات پسته کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، وزارت جهاد کشاورزی. 13 ص.
علیزاده، ع.، علایی، ح.، و ارشاد، ج. (1378). بررسی سبب‌شناسی خشکیدگی سرشاخه‌های درختان پسته در رفسنجان. مجله علوم کشاورزی مدرس، 1(2)، 53-63.
