پسیل زیتون
مقدمه
پسیل زیتون یکی از مهم‌ترین آفات مکنده‌ی درختان زیتون است که با تغذیه از شیره‌ی گیاهی، موجب ضعف عمومی درخت، ریزش گل و میوه، کاهش رشد میوه، افت عملکرد و کاهش کیفیت روغن زیتون می‌شود. این آفت در بسیاری از کشورهای زیتون‌خیز حوزه‌ی مدیترانه و همچنین در مناطق زیتون‌کاری ایران پراکنش دارد.
اهمیت اقتصادی و پراکنش
پسیل زیتون از آفات مهم زیتون در کشورهای اروپایی، آفریقایی و آسیایی حوزه‌ی مدیترانه مانند اسپانیا، ایتالیا، یونان، سوریه، لبنان، الجزایر و تونس است. در ایران در باغ‌های زیتون استان‌های گیلان، زنجان، قزوین، فارس و سایر مناطق زیتون‌خیز مشاهده شده است. بر اساس تحقیقات، این آفت قادر است عملکرد محصول را تا ۳۱ درصد کاهش دهد و حدود سه درصد موجب افت کیفیت روغن زیتون شود. دو گونه‌ی مهم پسیل زیتون در ایران شامل Euphyllura straminea در مناطق شمالی و E. pakistanica در استان فارس هستند اما پیش‌تر فرح‌بخش و معینی (1975) این گونه‌ها را تحت عنوان E. olivina گزارش کرده بودند.
شکل‌شناسی آفت
- حشره بالغ: حشره‌ای کوچک، جهنده و به رنگ قهوه‌ای روشن، سبز ملایم یا خاکستری، دارای نقاط سیاه روی بال‌ها، طول بدن حشره‌ی کامل حدود 5/2-۳ میلی‌متر، عرض بدن حدود ۲ میلی‌متر و دارای دو جفت بال غشایی و شاخک ۱۰ بندی.
- پوره‌ها: بدنی مسطح به رنگ سفید تا سبز یا قهوه‌ای روشن، چشم ارغوانی متمایل به قرمز، دارای پنج سن پورگی، جثه‌ی از حدود 4/0 میلی‌متر در سن اول تا حدود 5/1 میلی‌متر در سن پنجم، پوره‌ها تارهای مومی سفیدرنگی به دور خود ترشح می‌کنند و معمولاً فاقد بال یا دارای بال‌های کمتر رشد یافته هستند.
- تخم: تخم‌ها بسیار کوچک، بیضی‌شکل، زرد کم‌رنگ و دارای دنباله و روی جوانه‌های برگی قرار می‌گیرند.
زیست‌شناسی و چرخه‌ی زندگی
طول دوره‌ی زندگی پسیل زیتون از مرحله‌ی تخم تا حشره‌ی بالغ حدود دو ماه است. بسته به شرایط آب‌وهوایی منطقه، این آفت یک تا سه نسل در سال دارد؛ در استان فارس معمولاً دو نسل و در مناطق شمالی کشور یک نسل مشاهده می‌شود. دمای بهینه برای فعالیت آفت ۲۰ تا ۲۵ درجه‌ی سلسیوس است و در دماهای بالاتر از 2/32 درجه‌ی سلسیوس نرخ مرگ‌ومیر آن افزایش می‌یابد. حشرات ماده تخم‌های خود را روی ساقه‌ها و جوانه‌های تازه می‌گذارند و هر ماده قادر است حدود هزار تخم یا بیشتر تولید کند. تخم‌ها پس از 2-1 هفته تفریخ می‌شوند و پوره‌ها ظاهر می‌گردند. پوره‌های نسل اول، دوم و سوم نیز به ترتیب در فروردین، خرداد و مهرماه ظاهر می‌شوند. در هر نسل پنج سن پورگی وجود دارد و حدود پنج هفته طول می‌کشد تا پوره‌ها به حشره‌ی بالغ تبدیل شوند. زمستان‌گذرانی آفت به صورت حشرات بالغ (ماده‌های بارور) روی تنه‌ی درختان زیتون انجام می‌شود.
نحوه‌ی خسارت و علائم آلودگی
پسیل زیتون آفتی مکنده است و با تغذیه از شیره‌ی گیاهی، موجب ضعف عمومی درخت می‌شود. مهم‌ترین مرحله‌ی خسارت‌زا مرحله‌ی پورگی است؛ زیرا پوره‌ها با تغذیه از شیره‌ی گیاهی باعث ریزش گل، برگ و میوه، کاهش رشد میوه و کاهش عملکرد می‌شوند. پوره‌ها و حشرات بالغ با تولید تارهای مومی سفیدرنگ روی خوشه‌های گل، از بارور شدن گل‌ها جلوگیری می‌کنند. پوره‌ها در زیر توده‌های پنبه‌مانند مومی مخفی شده، به تغذیه ادامه می‌دهند. در آلودگی شدید، توده‌های پنبه‌ای سفیدرنگ سرشاخه‌ها را می‌پوشانند و درختان آلوده از دور به‌خوبی قابل تشخیص هستند. ترشح عسلک توسط پوره‌ها باعث می‌شود درخت ظاهری خیس پیدا کند و زمینه برای رشد قارچ مولد دوده (فوماژین) فراهم شود. عسلک و تارهای مومی با جذب گرد و غبار و ایجاد شرایط رشد فوماژین، مانع رسیدن نور به برگ‌ها شده، فتوسنتز را مختل می‌کنند. در تراکم‌های بالا، این ترشحات ممکن است با جذب بیشتر اشعه‌ی خورشید، باعث گیاه‌سوزی شوند. بیشترین خسارت پسیل زیتون در چرخه‌ی رشد درخت، در مرحله‌ی گلدهی ایجاد می‌شود.
ردیابی و پایش آفت
ردیابی و پایش آفت در فروردین، اردیبهشت و مهرماه توصیه می‌شود. پایش منظم باعث می‌شود از رسیدن آفت به سطح زیان اقتصادی جلوگیری شود. بررسی جوانه‌ها، سرشاخه‌ها، گل‌آذین‌ها و مشاهده‌ی پوره‌ها، عسلک و تارهای مومی سفید در تشخیص زودهنگام آلودگی اهمیت دارد.
کنترل زراعی و مدیریتی
- هرس بهاره توصیه می‌شود، زیرا در بهار حشره عمدتاً در مرحله‌ی تخم قرار دارد و با هرس شاخه‌ها، بخش عمده‌ی آفت حذف می‌شود.
- هرس پاییزه معمولاً اثربخشی چندانی ندارد؛ زیرا حشرات کامل برای زمستان‌گذرانی آماده شده، روی تنه‌ی درختان پناه می‌گیرند.
- حذف پاجوش‌ها و نرک‌ها در تابستان، پاییز و زمستان توصیه می‌شود.
- تغذیه‌ی گیاهی و تقویت درختان باعث افزایش مقاومت درخت در برابر خسارت آفت می‌شود.
- آبیاری منظم و کافی برای جلوگیری از تنش آبی و کمک به دریافت مواد غذایی ضروری است.
کنترل شیمیایی
- با وجود اینکه بیشترین خسارت مربوط به نسل دوم آفت است، کنترل نسل اول باعث کاهش خسارت نسل دوم خواهد شد.
- اقدامات کنترلی باید قبل از ترشح مواد مومی انجام شوند تا رسیدن سم به آفت با مشکل مواجه نشود.
- آفت‌کش‌های توصیه‌شده شامل موارد زیر است.
|
آفت‌کش |
دوز استفاده |
|
پیری‌پروکسی‌فن (آدمیرال) |
۱ در هزار |
|
فوزالون |
5/2 در هزار |
|
اتیون |
۲ در هزار |
|
هگزافلومورون |
۱ در هزار |
|
کلروفنتازین (آپولو) |
5/0 در هزار |
|
لوفنورون (مَچ) |
5/1 در هزار |
|
مالاتیون |
۲ در هزار |
- برای کارایی بهتر، این آفت‌کش‌ها در سم‌پاشی زمستانه با روغن ولک ۲ درصد و در سم‌پاشی اوایل بهار با روغن ولک ۱ درصد مخلوط می‌شوند.
- زمان مبارزه شیمیایی: نوبت اول در آخر زمستان و قبل از شروع تخم‌ریزی و نوبت دوم هنگام ظهور حداکثر جمعیت پوره‌ها و قبل از ترشح مواد مومی انجام می‌شود.
- روغن‌پاشی زمستانه: در نیمه‌ی دوم و سوم بهمن با روغن ولک ۲ درصد و در صورت تأخیر، در نیمه‌ی دوم اسفند با روغن ولک ۱ درصد توصیه می‌شود.
- سم‌پاشی باید در زمان مناسب و به میزان لازم انجام شود و از سم‌پاشی‌های بی‌رویه که موجب نابودی دشمنان طبیعی آفت می‌شود، خودداری گردد.
جمع‌بندی
پسیل زیتون آفتی مهم و خسارت‌زا در باغ‌های زیتون است که بیشترین خسارت آن در مرحله‌ی پورگی و هم‌زمان با گلدهی درخت ایجاد می‌شود. تغذیه از شیره‌ی گیاهی، ترشح عسلک و تارهای مومی، ایجاد شرایط مناسب برای رشد قارچ فوماژین و اختلال در فتوسنتز، مهم‌ترین عوامل کاهش رشد، عملکرد و کیفیت محصول هستند. پایش به‌موقع، هرس بهاره، مدیریت مناسب آبیاری و تغذیه، حذف اندام‌های اضافی و اجرای صحیح برنامه‌های کنترل شیمیایی پیش از تشکیل توده‌ی مومی، مؤثرترین راهکارهای مدیریت تلفیقی این آفت به شمار می‌روند.
منابع:
اسدی، ا. (۱۳۹۸). دستورالعمل اجرایی مدیریت تلفیقی پسیل زیتون (Euphyllura straminea Loginova) (دستورالعمل شماره 980476). سازمان حفظ نباتات، معاونت کنترل آفات، دفتر پیش‌آگاهی.
Farahbakhsh, G., & Moini, M. (1975). Olive pests in Iran. Plant Pests and Diseases Research Institute. 93 pp. (In Persian).
