بیماری پیرس انگور
مقدمه
بیماری پیرس یکی از مهم‌ترین بیماری‌های باکتریایی تاکستان‌ها است که توسط باکتری Xylella fastidiosa ایجاد می‌شود. این باکتری با استقرار در آوندهای چوبی، موجب اختلال در انتقال آب و مواد معدنی شده، در نهایت باعث ضعف عمومی، کاهش رشد، خشکیدگی اندام‌های هوایی و زوال تدریجی تاک می‌شود. انتقال بیماری عمدتاً توسط حشرات مکنده‌ی تغذیه‌کننده از آوندهای چوبی، به‌ویژه زنجرک‌ها، انجام می‌شود و شدت بیماری در شرایط تنش خشکی و دمای بالا افزایش می‌یابد.
علائم بیماری
علائم بیماری معمولاً از اواخر بهار تا تابستان ظاهر شده، با پیشرفت آلودگی شدت می‌یابد. در مراحل اولیه، رشد بهاره‌ی شاخه‌ها و باز شدن جوانه‌ها با تأخیر انجام می‌شود. سپس لکه‌های سبز روشن یا زرد کم‌رنگ در پهنک برگ ایجاد شده، به‌تدریج حاشیه‌ی برگ‌ها دچار سوختگی می‌شود. با پیشرفت بیماری، برگ‌ها خشک شده و می‌ریزند اما دمبرگ آن‌ها روی شاخه باقی می‌ماند. کوتاه شدن میان‌گره‌ها، توقف رشد، خشکیدگی خوشه‌های انگور، ایجاد لکه‌های قهوه‌ای روی شاخه‌ها، ضعف عمومی تاک و در نهایت زوال تدریجی گیاه از دیگر علائم شاخص بیماری هستند.
شکل 1- علائم بیماری روی قسمت‌های مختلف تاک انگور
عامل و نحوه‌ی ایجاد بیماری
عامل بیماری، باکتری Xylella fastidiosa است؛ یک باکتری گرم‌منفی، میله‌ای‌شکل، هوازی اجباری و محدود به آوندهای چوبی است. انتقال بیماری توسط حشرات مکنده‌ی تغذیه‌کننده از آوندهای چوبی، به‌ویژه زنجرک‌ها، انجام می‌شود. حشره‌ی ناقل هنگام تغذیه از گیاه آلوده، باکتری را از آوندهای چوبی دریافت کرده، باکتری به قطعات دهانی آن متصل می‌شود. حشره پس از اکتساب باکتری، بدون نیاز به دوره‌ی کمون، بلافاصله قادر به انتقال عامل بیماری به گیاه سالم است. برای انتقال موفق بیماری، حدود ۱۰۰ سلول باکتری در قطعات دهانی حشره کافی است. باکتری هنگام تغذیه‌ی بعدی به گیاه سالم منتقل شده، در آوندهای چوبی مستقر و تکثیر می‌شود. سپس با تشکیل بیوفیلم و پلی‌ساکاریدهای خارج‌سلولی، آوندهای چوبی به‌تدریج مسدود شده، انتقال آب و مواد معدنی کاهش یافته و در نتیجه علائم سوختگی برگ، پژمردگی، خشکیدگی و زوال تاک ظاهر می‌شود.
شکل 2- باکتری‌های Xylella fastidiosa مستقرشده در آوند چوبی (سمت چپ) و حشره‌ی بالغ زنجرک به‌عنوان ناقل باکتری (سمت راست)
عوامل تشدیدکننده‌ی بیماری
شدت بیماری علاوه بر حضور باکتری و حشرات ناقل، تحت تأثیر شرایط محیطی نیز قرار دارد. مهم‌ترین عوامل تشدیدکننده عبارت‌اند از:
- تنش خشکی و کمبود آب
- دمای بالا و گرمای شدید
- افزایش فعالیت و جمعیت حشرات ناقل
- وجود گیاهان و علف‌های هرز آلوده به‌عنوان منبع اولیه آلودگی
چالش‌های بیماری
کنترل بیماری پیرس به دلیل ویژگی‌های زیستی عامل بیماری و ناقلین آن با دشواری همراه است. مهم‌ترین چالش‌ها عبارت‌اند از:
- انتشار غیریکنواخت باکتری در بافت‌های گیاه و دشواری نمونه‌برداری و تشخیص
- وجود آلودگی نهفته و گیاهان آلوده‌ی بدون علائم ظاهری
- زمستان‌گذرانی حشرات ناقل به‌صورت حشره‌ی بالغ در بقایای گیاهی و علف‌های هرز و آغاز سریع انتقال بیماری با مساعد شدن شرایط محیطی
مدیریت تلفیقی بیماری
کنترل بیماری پیرس نیازمند اجرای هم‌زمان مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی زیر است:
- استفاده از نهال‌ها و ارقام سالم و متحمل
- حذف و امحای تاک‌ها یا اندام‌های آلوده
- بررسی، ردیابی و تشخیص بیماری از اواخر خرداد تا پایان تابستان
- خودداری از هرس سنگین در فصل تابستان
- مدیریت صحیح آبیاری و جلوگیری از تنش خشکی
- مبارزه با علف‌های هرز داخل و اطراف تاکستان
- کنترل حشرات ناقل با استفاده از برنامه‌ی مدیریت تلفیقی آفات
جمع‌بندی
بیماری پیرس یکی از مهم‌ترین بیماری‌های باکتریایی انگور است که در اثر فعالیت Xylella fastidiosa و انتقال آن توسط حشرات مکنده‌ی آوند چوبی ایجاد می‌شود. تشکیل بیوفیلم در آوندهای چوبی و انسداد جریان آب، مهم‌ترین مکانیسم بیماری‌زایی این باکتری است. تشخیص به‌موقع، استفاده از نهال سالم، کاهش تنش خشکی، مدیریت علف‌های هرز و کنترل ناقلین، مؤثرترین راهکارهای کاهش خسارت و حفظ سلامت تاکستان‌ها محسوب می‌شوند.
منبع:
حاجی‌وند، ش.، داودی، ع.، خمسه، ف.، و گنجه‌پور، س. (1395) مدیریت بیماری پیرس در باغات انگور. سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین، وزارت جهاد کشاورزی.
